Η Klimaseniorinnen, σε συνδυασμό με τις Carême και Duarte Agostinho, είναι μια από τις σημαντικότερες αποφάσεις του ΕΔΔΑ τα τελευταία χρόνια, και ίσως μάλιστα, γενικότερα στην ιστορία του. Και αυτό όχι τόσο για τον νομικό συλλογισμό που υιοθετεί το ΕΔΔΑ, παρά το γεγονός ότι και αυτός είναι εξαιρετικά ενδιαφέρων, αλλά πολύ περισσότερο, για τα πολιτικά αντανακλαστικά που παρουσιάζει το Δικαστήριο. Το ίδιο δείχνει να αντιλαμβάνεται πολύ καλά τα σημεία των καιρών, δηλαδή την ανάγκη στοιχειοθέτησης κρατικής ευθύνης σε διεθνές επίπεδο στα ζητήματα κλιματικής αλλαγής.

Ένα από τα ζητήματα που απασχόλησαν το Δικαστήριο σε αυτές τις τρεις υποθέσεις ήταν η οριοθέτηση του δικαιώματος πρόσβασης στο ΕΔΔΑ για ζητήματα κλιματικής αλλαγής. Πράγματι, το Δικαστήριο αντιλαμβάνεται πλήρως ότι θα έπρεπε να τεθούν όρια σε όσους θα μπορούσαν να διεκδικήσουν ότι είναι “θύματα” παραβίασης που υποτίθεται ότι διαπράχθηκε από κράτος-μέλος του Συμβουλίου της Ευρώπης σχετικά με την κλιματική αλλαγή. Για να γίνει αυτό, το Δικαστήριο ανατρέχει στη διάκριση που είχε προσπαθήσει, εδώ και χρόνια, να κάνει μεταξύ δικαιοδοσίας (κυρίως εδαφικής) και ευθύνης. Στις τρεις σχολιαζόμενες αποφάσεις, αυτό αποδείχθηκε χρήσιμο, παρέχοντας στο Δικαστήριο βάση για να επιτρέψει προσφυγές προερχόμενες μόνο από όσους διαμένουν στο κράτος εναντίον του οποίου στρέφεται η προσφυγή τους. Για τον λόγο αυτό το ΕΔΔΑ απέρριψε την Carême καθώς και τις αιτιάσεις στην Duarte Agostinho που δεν αφορούσαν την Πορτογαλία.

Το Δικαστήριο επίσης έκρινε ως παραδεκτές προσφυγές όπως αυτή που προερχόταν στην Klimaseniorinnen από ενώσεις προσώπων, εφόσον συντρέχουν ταυτόχρονα και άλλες προϋποθέσεις που σχετίζονται με τους νομικούς δεσμούς που πρέπει να διατηρούν αυτές οι ενώσεις προσώπων με το κράτος κατά του οποίου στρέφονται, τον δεδηλωμένο σκοπό τους καθώς την αντιπροσωπευτική τους φύση.

Έχοντας ξεπεράσει τον σκόπελο του “θύματος παραβίασης”, το Δικαστήριο προχώρησε στην εξέταση των παραπόνων της προσφεύγουσας ένωσης Klimaseniorinnen υπό το πρίσμα του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ λόγω των αδιαμφισβήτητων επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στην υγεία, την ευημερία και την ποιότητα ζωής ευάλωτων ομάδων όπως ήταν οι ηλικιωμένες γυναίκες-μέλη της οργάνωσης Klimaseniorinnen. Το Δικαστήριο, ακολουθώντας την καθιερωμένη του γραμμή για τις θετικές υποχρεώσεις, δεν αντιμετώπισε δυσκολία στο να δεχθεί ότι τα κράτη-μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης πρέπει να λαμβάνουν μέτρα για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής. Στην παράγραφο 550 της απόφασης το ΕΔΔΑ απαριθμεί ορισμένους από τους παράγοντες που θα λαμβάνει υπόψη του κατά την αξιολόγηση της καταλληλότητας των μέτρων οποιουδήποτε κράτους-μέλους σε μελλοντικές αντίστοιχες υποθέσεις. Αυτή η τολμηρή προσέγγιση, θέτοντας σαφείς παραμέτρους για την εξέταση προσφυγών στο μέλλον, είναι καινοτόμος και αποτελεί ένα σημαντικό προηγούμενο ως προς τη μεθοδολογία που θα πρέπει να ακολουθείται σε υποθέσεις αναζήτησης κρατικής ευθύνης σχετικά με την κλιματική αλλαγή. Το Δικαστήριο βασίστηκε βέβαια στο περιεχόμενο σχετικών διεθνών συμφωνιών καθώς και στη δική του νομολογία, η οποία διακρίνει ανάμεσα στις υποχρεώσεις “αποτελέσματος” και “μέσων” για την επίτευξη κάποιου στόχου. Σε σχέση με τα τελευταία, το Δικαστήριο θεώρησε ότι τα κράτη έχουν, στον τομέα της κλιματικής αλλαγής, περιθώριο εκτίμησης.

Η Klimaseniorinnen δεν θα πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μια απόφαση που σηματοδοτεί το τέλος της πορείας αλλά, αντίθετα, την απαρχή της εμπλοκής του Στρασβούργου στη δικαστική διαμάχη για την κλιματική αλλαγή. Σημαντικό επίσης είναι ότι το Δικαστήριο έχει επισημάνει την ειδική ευθύνη της Επιτροπής Υπουργών του Συμβουλίου μτης Ευρώπης σε υποθέσεις κλιματικής αλλαγής. Η πολιτική πίεση από τα κράτη -μέλη που λαμβάνουν μέτρα αποτροπής της κλιματικής καταστροφής σε άλλα κράτη, τα οποία δεν πειθαρχούν με τους διεθνείς κανόνες σε αυτό το πεδίο θα πρέπει, φυσικά, να είναι ένας από τους παράγοντες που θα ωθήσουν τα τελευταία στη λήψη επαρκών μέτρων για να αποτρέψουν μια περιβαλλοντική καταστροφή σε παγκόσμιο επίπεδο. Δεν θα πρέπει πάντως να υποτιμάμε και την κοινή γνώμη στα κράτη-μέλη, η οποία ενδέχεται να αποδειχθεί πιο αποτελεσματικός μοχλός πίεσης. Η μιντιακή ανάδειξη των τριών υποθέσεων θα συμβάλει σίγουρα προς αυτήν την κατεύθυνση.

Υποθέσεις όπως η Klimaseniorinnen υπενθυμίζουν ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν αφορούν μόνο “τους άλλους” (αιτούντες άσυλο, ατόμα με σωματική αναπηρία, θρησκευτικές ή σεξουαλικές μειονότητες). Αφορούν κάθε έναν από εμάς. Η υπεράσπιση του δικαιώματος σε ένα ασφαλές και υγιές περιβάλλον πρέπει να βοηθήσει στην ανασυγκρότηση ευρείας συμμαχίας μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών, ξεπερνώντας τα εθνικά, πολιτικά και ταξικά σύνορα. Υπό αυτό το πρίσμα η Klimaseniorinnen μπορεί να είναι μια απόφαση που θα αφήσει εποχή.

The increasing involvement of the European Court of Human Rights in the climate crisis adjudication

Klimaseniorinnen, along with Carême and Duarte Agostinho, is one of the most significant decisions of the European Court of Human Rights (ECHR) in recent years, and possibly even in its overall history. This is not so much due to the legal reasoning adopted by the ECHR, although that is also extremely interesting, but more importantly, due to the political reflexes demonstrated by the Court. The Court seems to understand very well the signs of the times, namely the need to establish state responsibility at an international level on issues of climate change.

One of the issues that preoccupied the Court in these three cases was delineating the right of access to the ECHR for climate change issues. Indeed, the Court fully understands that limits should be set on who could claim to be “victims” of a violation supposedly committed by a member state of the Council of Europe regarding climate change. To do this, the Court refers back to the distinction it has attempted to make for years between jurisdiction (primarily territorial) and responsibility. In the three commented decisions, this proved useful, providing the Court with a basis to allow appeals only from those residing in the state against which their appeal is directed. For this reason, the ECHR dismissed Carême as well as the claims in Duarte Agostinho that did not concern Portugal.

The Court also deemed admissible appeals such as the one from Klimaseniorinnen by associations of persons, provided that other conditions related to the legal ties these associations must maintain with the state against which they are appealing, their declared purpose, and their representative nature are simultaneously met.

Having overcome the obstacle of the “victim of violation,” the Court proceeded to examine the complaints of the Klimaseniorinnen association under the scope of Article 8 of the European Convention on Human Rights due to the undeniable impacts of climate change on the health, well-being, and quality of life of vulnerable groups such as the elderly women members of the Klimaseniorinnen organization. The Court, following its established line on positive obligations, had no difficulty in accepting that the member states of the Council of Europe must take measures to combat climate change. In paragraph 550 of the decision, the ECHR lists some of the factors it will consider when assessing the adequacy of the measures of any member state in future similar cases. This bold approach, setting clear parameters for the examination of future appeals, is innovative and establishes an important precedent regarding the methodology to be followed in cases seeking state responsibility related to climate change. The Court, of course, relied on the content of relevant international agreements as well as its own jurisprudence, which distinguishes between obligations of “result” and “means” to achieve a certain goal. Regarding the latter, the Court considered that states have a margin of appreciation in the area of climate change.

Klimaseniorinnen should not be seen as a decision marking the end of the journey but, on the contrary, the beginning of Strasbourg’s involvement in the judicial struggle against climate change. It is also important to note that the Court has highlighted the special responsibility of the Committee of Ministers of the Council of Europe in climate change cases. Political pressure from member states that take measures to prevent climate catastrophe in other states that do not comply with international rules in this field should, naturally, be one of the factors pushing the latter to take adequate measures to prevent an environmental disaster on a global level. We should not, however, underestimate public opinion in the member states, which may prove to be a more effective lever of pressure. The media highlighting of the three cases will certainly contribute in this direction.

Cases like Klimaseniorinnen remind us that human rights are not only about “others” (asylum seekers, persons with physical disabilities, religious or sexual minorities). They concern each one of us. The defense of the right to a safe and healthy environment should help reconstruct a broad alliance among European states, overcoming national, political, and class borders. From this perspective, Klimaseniorinnen may be a landmark decision.